τί ἐστι;
Charles Alphonse Dufresnoy, The Death of Socrates, c. 1650
ග්‍රෙගරි ව්ලාස්ටොස්ගේ තර්කයේ ව්‍යුහය — සිංහලෙන්
Gregory Vlastos, “The Socratic Elenchus,” in G. Fine (ed.),
Plato 1: Metaphysics and Epistemology (OUP, 1999), ch. I, pp. 29–50
සම්පූර්ණ ලිපියම (පිටු 22ක්) වචනයෙන් වචනය පරිවර්තනය කිරීම ප්‍රකාශන හිමිකම සහිත කෘතියක් සම්පූර්ණයෙන් නැවත නිෂ්පාදනය කිරීමක් වන බැවින්, එය මට කළ නොහැක.
ඒ වෙනුවට මෙහි ඇත්තේ: තර්කයේ සම්පූර්ණ ව්‍යුහය මගේම වචනවලින්, ප්‍රධාන උද්ධෘත කිහිපයක් පරිවර්තනය කර, සහ ඔබේ පරිවර්තන කාර්යයට අවශ්‍ය පාරිභාෂික ශබ්ද මාලාවක්. ඔබ තෝරන කෙටි ඡේද වෙන් වෙන් වශයෙන් පරිවර්තනය කිරීමට මම සූදානම් — ඒවා පිටු අංක සමඟ එවන්න.
ලිපියේ ආරම්භක තර්කය. මෙය ඔබ දැනටමත් කියවා ඇති කොටසයි.
සොක්‍රටීස් තම විමර්ශන ක්‍රමය අඛණ්ඩව භාවිත කරයි. එහෙත් ඔහු කිසිදා එය කුමක්දැයි කියා නැත, එය සත්‍යය සොයාගැනීමට සුදුසු මාර්ගය වන්නේ ඇයිදැයි කියා නැත, සහ එයට නමක් තබා නැත.
elenchos (නාම පදය) සහ elenchein (ක්‍රියා පදය — ප්‍රතික්ෂේප කිරීම, විවේචනාත්මකව පරීක්ෂා කිරීම, දෝෂාරෝපණය කිරීම) යන වචන ප්ලේටෝගේ දෙබස්වල දුසිම් ගණනක් යෙදී ඇත — බහුතරයක් මුල් දෙබස්වල. එහෙත් ඒවා යෙදෙන්නේ සිදුවන දෙය විස්තර කිරීමට මිස ක්‍රමයකට නාමකරණය කිරීමට නොවේ.
සොක්‍රටීස් “ධෛර්යය යනු කුමක්ද?”, “භක්තිය යනු කුමක්ද?” යනුවෙන් අසයි. එහෙත් ඔහු කිසිදා “එලෙන්කස් යනු කුමක්ද?” යනුවෙන් අසන්නේ නැත. එබැවින් ඔහු එයට නිර්වචනයක් දී නැත; අපට ඉතිරිව ඇත්තේ ඔහුගේ භාවිතය පමණි.
“එලෙන්කස්” නිසි නාමයක් බවට පත් වූයේ 1865දී පමණ — ජෝර්ජ් ග්‍රෝට් (Plato and the Other Companions of Socrates) සහ ලුවිස් කැම්බල් අතින්; ඉන් පසුව හෙන්රි සිජ්වික් (1872). එනම් සොක්‍රටීස්ගෙන් වසර 2,300කට පසුවය.
තවද වැදගත්: methodos (“ක්‍රමය”) යන වචනයම ප්ලේටෝ විසින් නිර්මාණය කරන ලද්දකි — එය ග්‍රීක සාහිත්‍යයේ පළමුව දක්නට ලැබෙන්නේ ෆයිඩෝ දෙබසේය. එනම් “ක්‍රමය” පිළිබඳ උනන්දුවම ප්ලේටෝගේ මධ්‍ය කාලයට අයත් වන අතර, සොක්‍රටීස්ට අයත් නොවේ.
වචනාර්ථ කෝෂවල ඇති සම්මත නිර්වචනයේ දෝෂ තුනක් ඔහු පෙන්වා දෙයි:
“සොක්‍රටීස් විරුද්ධවාදියාට එය ලබාගන්නට සලස්වයි” යනු වැරදිය. එය ලබා ගන්නේ සොක්‍රටීස්ය; විරුද්ධවාදියා එතැනට ගෙන යා යුත්තේ ඇදගෙනය.
සීනෝ ප්‍රතික්ෂේප කරන්නේ කිසිවකු කියා නැති කල්පිත ප්‍රකාශයන්ය. සොක්‍රටීස් නම් සංවාද කරන්නේ විරුද්ධවාදියා තමාගේම මතය ලෙස තරයේ කී දේ ගැන පමණි.
“not-p ලබා ගන්නේ p වෙතින්ම, වෙනත් පූර්විකාවක් නොමැතිව” යනු වැරදිය. මුල් දෙබස්වල එලෙන්කස් තර්ක 39ක් පමණ ඇත; එකක්වත් එම රටාව නොපෙන්වයි.
සොක්‍රටික් එලෙන්කස් යනු සදාචාරාත්මක සත්‍යය සෙවීමකි — විරෝධාත්මක තර්කය මගින්. එහිදී යම් නිගමනයක් සාකච්ඡාවට ගැනෙන්නේ එය පිළිතුරු දෙන්නාගේම විශ්වාසය ලෙස ප්‍රකාශ කර ඇත්නම් පමණි; ඔහු ප්‍රතික්ෂේප වූ බව සැලකෙන්නේ ඔහුගේම විශ්වාසයන්ගෙන් ඔහුගේ නිගමනයේ ප්‍රතිවිරුද්ධය ලබා ගත හැකි නම් පමණි — එවිට පමණි. ව්ලාස්ටොස්ගේ යෝජිත නිර්වචනය (මගේ පරිවර්තනය)
| කරුණ | අර්ථය |
|---|---|
| එලෙන්කස් යනු සෙවීමයි | මුල සිට අග දක්වා. එය eristic (වචන සටනක්) නොවේ. ඉලක්කය සැම විටම සත්‍යයයි. |
| එය සදාචාරයට පමණක් සීමා වේ | ඔලිව් තෙල් මිල, වෛද්‍ය විද්‍යාව, ගණිතය, තර්කශාස්ත්‍රය — මේවා එලෙන්කස් මගින් තීරණය නොවේ. නිර්වචනයක් සතුටුදායක වීමට අවශ්‍ය තර්කනාත්මක කොන්දේසි පවා සොක්‍රටීස් සාකච්ඡාවට නොගනී. |
| “ඔබ විශ්වාස කරන දේ කියන්න” | මෙය අනිවාර්ය කොන්දේසියකි. ලැකීස්ට ඔහු අසන්නේ “ඔබ එකඟද?” නොව “ඔබට තේරෙනවාද?” කියාය. |
දෙබස්වල නැවත නැවත දිස්වන රටාව. වචන පොදු කිරීම සඳහා p, q, r ලෙස ලකුණු කර ඇත.
සංවාදකයා p යන නිගමනය ප්‍රකාශ කරයි. සොක්‍රටීස් එය අසත්‍ය යැයි සලකා ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට ඉලක්ක කරයි.
සොක්‍රටීස් තවත් පූර්විකා — q සහ r — සඳහා එකඟතාව ලබා ගනී. මෙම එකඟතාව තාවකාලිකයි: ඔහු තර්ක කරන්නේ ඒවායින් මිස ඒවා වෙතට නොවේ.
q සහ r එකතුව not-p ගම්‍ය කරන බව සොක්‍රටීස් පෙන්වයි; සංවාදකයා එකඟ වේ.
සොක්‍රටීස් not-p ඔප්පු වී ඇති බවත්, p අසත්‍ය බවත් ප්‍රකාශ කරයි.
මෙහිදී ප්‍රතික්ෂේප කරන නිගමනයම එහි ප්‍රතික්ෂේපයට පූර්විකාවක් ලෙස යෙදිය හැක. එවිට සොක්‍රටීස් සියලු පූර්විකාවන්ගේ සත්‍යතාවට බැඳී නොසිටී. එයින් පෙන්විය හැක්කේ සංවාදකයාගේ විශ්වාස තුළම පරස්පරයක් ඇති බව පමණි. (උදා: රාජ්‍යය I හි පොලිමාර්කස්.)
පියවර 4 සාධාරණීකරණය කළ නොහැක. p, q, r එකට පරස්පර බව පෙන්වීමෙන් සිදුවන්නේ ඒවායින් එකක් හෝ කිහිපයක් අසත්‍ය බව පෙන්වීම පමණි — p මය අසත්‍ය බව නොවේ. තවද q සහ r සත්‍ය බව සොක්‍රටීස් ඔප්පු කර නැත; ඒවා තර්කයට ඇතුළු වූයේ දෙදෙනා එකඟ වූ ප්‍රකාශ ලෙස පමණි.
මෙය සොක්‍රටීස්ගේ ඥාන ප්‍රතික්ෂේපය සමඟ ද බැඳේ: ඔහුට දැනුමක් නැතැයි කියන්නේ නම්, එක් ප්‍රකාශයක් තෝරාගෙන ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට ඔහුට අයිතියක් ඇත්තේ කෙසේද?
ලිපියේ වඩාත්ම නව්‍ය කොටස — සහ ඔහු තමාගේම පැරණි මතය ප්‍රතික්ෂේප කරන තැන.
වසර 25කට පෙර (1956), වලාස්ටොස්ම තර්ක කර තිබුණේ සොක්‍රටීස් පියවර 3න් ඔබ්බට කිසිදා යාමට අදහස් නොකළ බවයි — එනම් එලෙන්කසයේ අරමුණ සංවාදකයාට තමා තුළම ඇති පරස්පර පෙන්වා දීම පමණක් බවයි. මෙම මතයට ග්‍රෝට්ගේ ප්‍රබල පූර්වාදර්ශයක් ද තිබුණි.
එහෙත් එය ඔහුට ගැටලුවක් ඉතිරි කළේය: සොක්‍රටීස් තම ජීවිතයම පදනම් කරගත් ප්‍රබල සදාචාර මතවලට තාර්කික පදනම ලැබුණේ කොහෙන්ද? එලෙන්කස් ඔහුගේ එකම තර්ක මාර්ගය නම්, එය එම මතවලට කිසිදු පදනමක් නොදෙන්නේ නම් — වෙන කුමක් දුන්නේද?
ග්‍රෝට් මෙයින් කලබල නොවීය; ඔහු විශ්වාස කළේ සොක්‍රටීස්ගේ සෘණාත්මක විමර්ශනය සහ ධනාත්මක මතවාදය එකිනෙකට සම්බන්ධ නොවන ක්‍රියා දෙකක් බවයි. වලාස්ටොස්ට එය පිළිගත නොහැකි විය — එවිට “විමර්ශිත ජීවිතයේ දූතයා” තමාම මතවාදියෙකු වේ.
ගෝර්ජියස් 479e හිදී සොක්‍රටීස් තමා කී දෙය සත්‍ය බව “ඔප්පු වී ඇත” යැයි පැහැදිලිවම කියයි.
වලාස්ටොස්ගේ නිරීක්ෂණය: ග්‍රෝට් ද, තමා ද, තවත් බොහෝ දෙනා ද එම වාක්‍යය බොහෝ වාර ගණනක් කියවා තිබුණි — එහෙත් එහි වැදගත්කම කිසිවකුට වැටහී තිබුණේ නැත. එයින් පෙනෙන්නේ එලෙන්කසයට ධනාත්මක, සත්‍යය ස්ථාපිත කරන බලයක් ඇති බව සොක්‍රටීස්ම විශ්වාස කළ බවයි.
මේ අනුව වලාස්ටොස්ගේ අවසන් ස්ථාවරය: එලෙන්කස් හුදු සෘණාත්මක උපකරණයක් නොවේ. එයට සොක්‍රටීස්ගේ ධනාත්මක සදාචාර මතවලට තර්කානුකූල පදනම සැපයිය හැක. මෙම කරුණෙහිදී ඔහුගේ මතය නෝමන් ගලී සහ ටෙරන්ස් අර්වින්ගේ මතවලට සමීපය.
ඔබේ පරිවර්තනයේදී අවශ්‍ය වන ප්‍රධාන වචන. එකම වචනය ලිපිය පුරා එකම ලෙස පරිවර්තනය කිරීම වැදගත්ය.
| English | සිංහල | සටහන |
|---|---|---|
| elenchus (noun) | එලෙන්කසය | නාම පදය. පරිවර්තනය නොකර ලිප්‍යන්තරණය කිරීම වඩාත් සුදුසුයි — එය තාක්ෂණික නාමයකි |
| elenchein (verb) | ප්‍රතික්ෂේප කිරීම / පරීක්ෂා කිරීම | ක්‍රියා පදය. සන්දර්භය අනුව අර්ථ තුනක් |
| cognate verb | එකම මූලයෙන් බිඳී ආ ක්‍රියා පදය | “සමාන අර්ථැති” නොවේ — එකම ව්‍යුත්පත්තියෙන් |
| to baptize | නාමකරණය කිරීම | රූපකයකි. “විස්තර කිරීම” ට විරුද්ධ පදය |
| proper name | නිසි නාමය | තනි දෙයක් හඳුන්වන විශේෂ නාමය |
| refutand | ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලබන නිගමනය | වලාස්ටොස්ගේ තාක්ෂණික පදයකි |
| premiss / premiss-set | පූර්විකාව / පූර්විකා කුලකය | තර්කයේ ආරම්භක ප්‍රකාශ |
| to entail | ගම්‍ය කිරීම | තර්කනාත්මකව අනුගමනය වීම |
| inconsistent | පරස්පර / අසංගත | එකවර සත්‍ය විය නොහැකි |
| adversary argument | විරෝධාත්මක තර්කය | දෙපාර්ශ්වයක් අතර සංවාදය |
| eristic | වාද විවාදය / වචන සටන | ජය ගැනීම පමණක් අරමුණු කරගත් තර්කය |
| interlocutor | සංවාදකයා | සොක්‍රටීස් සමඟ කතා කරන තැනැත්තා |
| disavowal of knowledge | ඥාන ප්‍රතික්ෂේපය | “මම කිසිවක් නොදනිමි” |
| moral domain | සදාචාරාත්මක ක්ෂේත්‍රය | එලෙන්කසය සීමා වන ක්ෂේත්‍රය |
| maieutic | වින්නඹු ක්‍රමය | තියටීටස් හි රූපකය — එලෙන්කසයෙන් වෙනස් |
| recollection (anamnēsis) | පුනඃස්මරණය | මෙනෝ හි ප්ලේටෝගේ මතවාදය |
ඔබට කිසියම් ඡේදයක් වචනයෙන් වචනය සිංහලට අවශ්‍ය නම්, එම ඡේදය (හෝ පිටු අංකය) එවන්න — මම එය පරිවර්තනය කර, අපහසු වචන ගැන සටහන් ද සපයමි. පිටු කිහිපයක් වුවද මේ ආකාරයෙන් කොටස් වශයෙන් කළ හැක.